Banović Strahinja

Drama u tri čina nastala je po motivima epske pesme, a nema formalno izdvojenih prizora. Prvi čin smešten je u Banjsku i u celini posvećen je Strahinjinoj pripremi za polazak u Kruševac. Drugi i treći čin odvijaju se u istom prostoru, u dvorani Jugovića, koja se u trećem činu pretvara u sudnicu. Dijalog je pisan prozom.

Najznačajniji događaj pesme, dvoboj sa Vlah Alijom, u drami je izostavljen sa scene, a u prvi plan izlaze razgovor i suđenje. Petar Marjanović komad određuje kao „konverzacijsku psihološku dramu“.

Didaskalije su u ovoj drami duge i epski ustrojene. Đurković pokazuje da u tekstu imaju više funkcija od pukog uputstva: karakterišu Strahinju kao neromantičan lik čvrstih i jednostavnih crta, beleže Ženin pogled i oblikuju lik Majke Jugovića, koji ne izlazi na scenu. Najređe su u poslednjem činu, a jedna napomena u trećem činu nagoveštava da je Ženi suđeno i pre počinjenog prestupa.

Zbog stila didaskalija Stojanović komad opisuje kao vrstu drame za čitanje, u kojoj su, pored psiholoških i socioloških, prisutne i crte istorijske drame. Đurković pri tom primećuje da didaskalije trećeg čina postavljaju publiku u položaj nemih sudija.

Mihizov Strahinja nije junak iz pesme. Pešikan-Ljuštanović smatra da je on upravo suprotnost Strahinji iz epske pesme i vidi ga kao melodramatičnog zaljubljenika koji svesno trpi zbog odluke da prihvati ruku i telo Žene koja ga nije volela. Didaskalija ga predstavlja kao neromantičnog čoveka jednostavnih linija.

Žena je lik oko kog se sve okreće: po Đurkoviću, ona je u isti mah žrtva, zločinac i saučesnik, a razlog njenog odlaska s Turčinom u drami ostaje skriven. Jug Bogdan i Jugovići zastupaju patrijarhalni poredak, a Majka Jugovića poredak izriče spolja. Milutin, ranjeni sluga, donosi vest o nesreći, a Vlah Alija, Turčin, Ženi bez okolišanja iznosi patrijarhalne zakone.

Kritika komad određuje različito. Jovan Ćirilov ga je čitao kao raspravu o osnovnim etičkim temama, a Selenić ističe sklonost šoovskom načinu kao obliku ironija. Petar Marjanović vidi konverzacijsku psihološku dramu, Svetislav Jovanov i Jovan Popov tragikomediju, a Pešikan-Ljuštanović u liku Strahinje prepoznaje i melodramatičnog zaljubljenika.

Stojanovićev rad zato Mihizove drame u celini čita kao žanrovski hibridne, pa i „Banović Strahinju“ kao komad u kom se mešaju psihološka, sociološka i istorijska drama.

Pesma o Banović Strahinji pripada kosovskom ciklusu. Prema jednom sažetku, bašibozuk Vlah Alija za vreme Strahinjinog odsustva upada u Banjsku i otima njegovu ženu, kći Jug Bogdana. Jug Bogdan odbija da pomogne, a Strahinja sam traži otmičara na planini Goleč, nalazi ženu na Alijinoj strani i ubija ga. Na očevom imanju zaklanja ženu od braće koja čekaju da je ubiju i kaže da joj je oprostio. Starija varijanta u bugarštici završava se drugačije: Jugovići ženu ubijaju. Nije sigurno da je Strahinja istorijska ličnost.

Borislav Mihajlović Mihiz (Irig, 17. oktobar 1922 – Beograd, 15. decembar 1997) bio je pesnik, književni kritičar i dramatičar. Prema biografiji na sajtu Kraljevske porodice (Krunski savet), bio je jedan od osnivača Ateljea 212 i njegov umetnički savetnik od 1971. do 1983, a Sterijinu nagradu dobio je i za dramatizaciju Nušićeve „Autobiografije“.

U bibliografiji dramskih tekstova inspirisanih srpskom narodnom pesmom (1956–2020) Marijana Mitrić napominje da je u prvoj polovini 20. veka interesovanje za tu vrstu drame opalo, pa su takvi komadi retko pisani, a još ređe igrane. Po njoj je Mihiz 1963. dramom „Banović Strahinja“ narodnu pesmu vratio na srpske pozornice. Dramu je iste godine objavila „Prosveta“ u Beogradu (159 strana).

Mihiz u uvodnoj belešci upozorava da drama nije istorijska i da su anahronizmi namerni, pa radnja uoči Kosovskog boja služi kao okvir za etičku i porodičnu dramu, a ne za istorijsku sliku.

Praizvedba je održana 1963. u Jugoslovenskom dramskom pozorištu u Beogradu, u režiji Mate Miloševića; Strahinju je igrao Marko Todorović. Za dramu je Mihiz dobio Sterijinu nagradu i nagradu „Marin Držić“ Udruženja dramskih umetnika. Stranica Sterijinog pozorja o istoriji festivala postavku ovog komada ubraja među značajne trenutke decenije posle osnivanja 1956, ne navodeći godinu, pozorište ni izdanje festivala.

Scenski zadatak je neobičan: radnja je sabijena u dva prostora, dom u Banjskoj i dvoranu u Kruševcu, a centralni događaj, dvoboj, ostaje izvan scene. Reditelj i glumci moraju da pokažu ono o čemu se samo govori. Dugačke, epski ustrojene didaskalije oblikuju i lik koji nije na sceni, Majku Jugovića, kao i Ženino telo na suđenju, a dvorana koja u trećem činu postaje sudnica traži istu scenografiju u drukčijem rasporedu.

Narodno pozorište u Subotici prikazalo je „Banović Strahinju“ u režiji Andraša Urbana, a predstava je izabrana u nacionalni dramski program 55. Sterijinog pozorja u maju 2010. Selektorka Ana Tasić je navela da je to jedina izabrana predstava nastala na osnovu klasike, ali da je i tu reč o „savremenoj klasici“.

Narodno pozorište u Prištini, u koprodukciji sa Šabačkim pozorištem, postavilo je komad u režiji Nebojše Bradića. Igraju Nebojša Đorđević (Strahinja), Milena Jakšić (Žena), Zoran Karajić (Jug Bogdan), Milan Vasić (Vojin), Dušan Simić (Boško), Igor Damjanović (Milutin) i Anika Grujić (Majka Jugovića). Režiser je komad nazvao Mihizovom najboljom dramom.

Prema Mitrićevoj bibliografiji, Mihizov komad iz 1963. vratio je narodnu pesmu na srpske pozornice, a dramska tradicija po narodnim pesmama se od tada nastavila i širila (bibliografija obuhvata period 1956–2020). Sama pesma u srpskoj kulturi živi u mnogim oblicima, pa je po njoj, među ostalima, nastao i film „Banović Strahinja“ iz 1981.

Stručna literatura dramu čita iz više uglova. Ćirilov u njoj vidi raspravu o osnovnim etičkim temama, Selenić šoovsku sklonost kao ironiju, Marjanović konverzacijsku psihološku dramu, Jovanov i Popov tragikomediju, Pešikan-Ljuštanović melodramatičnog zaljubljenika, a Stojanović je upisuje u Mihizove žanrovski hibridne drame. Đurković 2021. piše o didaskalijama kao samostalnom sloju teksta.

Postavka Narodnog pozorišta u Subotici na Sterijinom pozorju 2010. i predstava Narodnog pozorišta u Prištini iz 2018. pokazuju da komad ostaje na repertoaru i više od pola veka posle praizvedbe.