Razvojni put Bore Šnajdera

Prema enciklopediji Srpskog narodnog pozorišta, komad je „scenska karakteristika u četiri slike“. Odrednica u Encyclopedia.com o Popovićevom pozorištu uopšte kaže da radnje u uobičajenom smislu gotovo nema, da je delovanje više misaono nego vizuelno, da je njegovo pozorište pre svega za uho i um i da se njegov dar sastoji u odličnom dijalogu, poduprtom često tankim nagoveštajem zapleta.

U novijim prikazima komad se označava kao satirična tragikomedija i kao satirična drama. Savin Popovića naziva satiričarem i piscem farse, a samu dramu opisuje kao grotesku o ljudima koji greše jedni prema drugima. Te oznake se dopunjuju: satira daje društvenu oštricu, groteska karikaturu likova, a tragikomedija gorčinu iza smeha.

U „Vremenu“ Teofil Pančić komad čita kao portret „večnog vraćanja istog“, u kojem likovi usvajaju svaku ideologiju koja im koristi, i naglašava da Popovića ne zanima privredna analiza nego rad sistema u malograđanskoj varoši. Savin Popovićeve komade naziva „istorijskim basnama“ i kaže da Popović zna kako se „fukara“ domogne vlasti i kako uspeva da je zadrži.

Takvo čitanje objašnjava zašto se komad iznova prikazuje sa drugačijim istorijskim referencama. Srpsko narodno pozorište je 2016. priču proširilo na devedesete, a Jugoslovensko dramsko pozorište 2023. na opštinu i državu, sa Borom kao predsednikom i vrhovnim komandantom. Pančić u vezi sa novosadskom postavkom upozorava da reditelj tako pokušava da bude „pametniji“ od pisca, što je „češće put u propast“.

Božo Koprivica, dramaturg beogradske postavke, najavljuje da će se publika smejati, ali da će joj ostati „knedla u grlu“, i naziva predstavu „lekom protiv prostakluka“. Jezdić kaže da se likovi, zbog mentaliteta, sukobljavaju sa plemenitim i humanim idejama i da veruju u ono što govore, ne pitajući se da li je to tačno.

Savin predstavu opisuje kao priču o onima koji grade i razgrađuju, a ne o onima koji ruše. U najavi u „Vremenu“ hvale se ritam teksta i energija glumaca, a to pokazuje da se komičnost komada oslanja na govor i tempo, a ne samo na zaplet.

Aleksandar Popović (1929–1996) autor je više od pedeset dramskih i drugih dela. Šezdesetih su nastali, između ostalih, „Ljubinko i Desanka“ (1964), „Čarapa od sto petlji“ i „Sablja dimiskija“ (obe oko 1965), „Razvojni put Bore Šnajdera“ i „Smrtonosna motoristika“ (obe 1967). Reditelj Egon Savin, koji Popovićeve komade režira tri decenije, opisuje ga kao satiričara i pisca farsi koje glavni kulturni tok njegovog vremena nije dobro primao i čiji su, po njegovim rečima, mnogi komadi bili zabranjeni.

Radnja se oslanja na privredni okvir tog doba: zadruge kao kolektivni oblik rada i, pored njih, privatne zanatlije i preduzetnike. Nenad Jezdić u razgovoru za „Danas“ opisuje komad kao prikaz socijalističkog društvenog miljea u kojem nesposobni karijeristi napreduju, a privatni interesi se sudaraju sa javnim radom.

Komad je praizveden u Ateljeu 212 u Beogradu 13. februara 1967. i iste godine nagrađen Sterijinom nagradom za najbolji savremeni dramski tekst. Iste godine je i štampan. Tačno vreme nastanka u proverljivim izvorima nije navedeno; jedan prikaz u „Vremenu“ situira ga „tamo negde 1966–67“.

Prvi put je izveden u Ateljeu 212 u Beogradu 13. februara 1967, a Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu prikazalo ga je 12. marta 1968. u režiji Z. Šotre, sa Đ. Jelisićem u ulozi Bore. Prema podacima enciklopedije SNP-a, tu postavku je videlo 4.094 gledalaca na 14 izvođenja.

U SNP-u je komad 2016. ponovo postavljen u režiji Predraga Štrbca, sa Radojem Čupićem u naslovnoj ulozi. Teofil Pančić ga u „Vremenu“ ocenjuje kao najznačajniju od tri tada prikazane Popovićeve predstave, ali zamera da se postavka raspada kada priču proširuje na devedesete, Miloševića i ubistvo Zorana Đinđića.

Jugoslovensko dramsko pozorište postavilo je komad na Velikoj sceni „Ljuba Tadić“, sa premijerom 16. marta 2023. Egon Savin je bio reditelj, adaptator i scenograf, Božo Koprivica dramaturg, a Nenad Jezdić igrao je Boru. Na 32. festivalu „Dani Zorana Radmilovića“ u Zaječaru predstava je dobila nagradu publike (prosečna ocena 9,63), a Jezdić nagradu za najboljeg glumca.

Postavke pokazuju dva puta: proširivanje priče na nove istorijske reference (Novi Sad 2016) i sažimanje (Beograd 2023, gde je izostavljen prvi deo komada, a jedan haotičan plesni prizor sveden na gotovo tišinu). Prema Pančiću, prvi put je rizičniji.

Komad je po izboru kritičara proglašen za najbolju dramu perioda od 1944. do 1993, među 710 drama na srpskom jeziku. Pančić navodi da je u jednoj relevantnoj anketi proglašen i najboljom srpskom dramom druge polovine 20. veka.

Po Encyclopedia.com, drama je adaptirana za televiziju 1972. i 1983. O režiji i podeli uloga u tim adaptacijama u proverljivim izvorima nema podataka.

Nove postavke (Novi Sad 2016, Beograd 2023) pokazuju da se komad iznova čita kao komentar savremenog društva. Koprivica ga povezuje sa „Beogradom poslednjih trideset godina“, a Jezdić sa Popovićevim „Mrešćenjem šarana“ i mišlju da svako treba da bude tamo gde mu je mesto.