Putujuće pozorište Šopalović

Prema prikazu u Agori, drama se kreće kroz niz scena, a ne kroz jasno označene činove. Radnja počinje na pijaci rakije, a u remarkama se, prema jednom prikazu, pominju i udaljenosti do Kosjerića, Požege i Valjeva. Pozorište u pozorištu pojavljuje se u više slojeva: Šilerovi „Razbojnici“ na početku, Sofijin govor travara iz „Prognanog kralja“, Filipova pozivanja na Šekspira, Čehova i Šilera.

Takav postupak, u kome pozorište govori o pozorištu, naziva se metateatar, a drama u drami postaje način da se ispita šta vredi umetnost u vremenu kada ni život nije zagarantovan.

Likovi se raspoređuju u tri grupe: glumci, građani i okupator sa saradnicima. Vasilije je zastupnik zanata, Jelisaveta prezire provinciju i od stvarnosti se brani podsmehom, Sofija u umetnosti vidi spas, a Filip se kao Don Kihot gubi u izmišljenom svetu. U Gini i Blagoju okrutnost delom potiče iz sopstvene patnje i straha, a Dropac, najsuroviji, u susretu sa Sofijom otkriva nežnost.

Tako Simović izbegava jednostavnu podelu na dobre i loše: položaj u sistemu straha i okupacije menja ljude i u jednom i u drugom smeru.

Tumači čitaju dramu kao pitanje da li je pozorište moguće u ratu, gde je granica između pozorišta, književnosti i života i kako drama razgrađuje i preoblikuje mit. Agora zaključuje da umetnost ima poslednju reč, dok je u jednom prikazu Filipova smrt shvaćena kao da ga je pozorište ubilo.

Prema razgovoru koji prenosi Danas, Simović je rekao da dramski tekst ne daje odgovor samo na jedno pitanje i da na svako od njih postoji mnogo tačnih odgovora. Marković, postavivši dramu 2020, poredeći s 1985, kaže da su danas prisutniji beda, banalnost i politika, a da je predstava posveta svima u pozorištu.

Ljubomir Simović (1935–2025), pesnik i dramski pisac iz Užica, napisao je „Putujuće pozorište Šopalović“ kao svoju treću dramu. Prema prikazu u Agori Kulturnog centra Novog Sada, to je njegova druga drama koja je dobila Sterijinu nagradu; tekst je 1985. štampalo Jugoslovensko dramsko pozorište u Beogradu. Prema SANU, Simović je Sterijinu nagradu za najboljeg dramskog pisca dobio 1975, 1986. i 1993, a jednom i za doprinos pozorišnoj umetnosti i kulturi (2006).

Radnja je smeštena u Užice pod nemačkom okupacijom, u grad koji je pisac dobro poznavao. Nemački proglasi i crne zastave sa kukastim krstom, policijski čas i vešala na Žitnoj pijaci, koja se pominje u policijskom ispitivanju, stvaraju okvir u kojem svakodnevno preživljavanje potiskuje sve ostalo.

U radnju su ugrađeni delovi drugih komada: Šilerovi „Razbojnici“, Šekspirov Jorik i Hamlet, a Filip se poziva na Šekspira, Čehova i Šilera. Glumci u njima traže opravdanje za svoj posao, a građani pozorište u ratu smatraju neprikladnim.

Praizvedba je bila 10. oktobra 1985. u Jugoslovenskom dramskom pozorištu u Beogradu, u režiji Dejana Mijača. Među izvođačima su, prema Danasu, bili Miša Janketić, Miloš Žutić, Đurđija Cvetić, Branka Petrić, Jasmina Ranković, Ljiljana Medeši, Milan Gutović i Gojko Šantić. Prema Novom listu, Mijačeva predstava izvedena je više od sto puta, a otvarala se u mraku, uz rok muziku Braće Vranešević.

Na Sterijinom pozorju 1986. nagrađeni su najbolji savremeni dramski tekst, najbolja predstava i najbolja režija. Iste godine usledila je i televizijska adaptacija.

Jugoslovensko dramsko pozorište obnovilo je dramu marta 2020. u režiji i scenografiji Jagoša Markovića, koji je izabrao i muziku. Milan Lane Gutović, jedini iz prvobitne podele, igra Vasilija Šopalovića; u podeli su i Anita Mančić, Nenad Jezdić, Olga Odanović, Marko Janketić, Ljubomir Bandović i Irfan Mensur. Gostovanje u HNK u Zagrebu Nataša Govedić je u kritici iz maja 2022. ocenila strogo: zamera stalnu sentimentalnu narodnu muziku i karikiranje sporednih uloga i zaključuje da je ostala „estrada pred vešalima“.

Narodno pozorište Užice postavilo je dramu na Velikoj sceni 27. marta 2024. u režiji Milana Neškovića, sa dramaturgom Jelenom Mijović, u okviru programa „Užice, prestonica kulture Srbije 2024“.

Prema Danasu, drama se često igrala u zemljama bivše Jugoslavije, a izvodila se i u pozorištima širom Evrope. Prema SANU, prve tri Simovićeve drame igrale su se u gotovo svim većim pozorištima nekadašnje Jugoslavije.

Podaci o broju izvođenja se razilaze: Novosti navode da je drama od praizvedbe 1985. ponovo postavljena još 25 puta u pozorištima bivše Jugoslavije, a Novi list da je Mijačeva postavka izvedena više od sto puta.

Zoran Jeremić, umetnički direktor programa „Užice, prestonica kulture Srbije 2024“, izjavio je da je dramom Užice upisano u nacionalnu i svetsku pozorišnu baštinu. Marković je obnovu iz 2020. opisao kao posvetu svima u pozorištu.