Medeja

Drama je sklopljena kao niz susreta u kojima Medeja deluje na druge: na hor, Kreonta, Jasona, Egeja. Svaki susret joj donosi ono što nema: ćutanje žena, odlaganje, utočište, pristup nevesti. Scena sa Jasonom u drugoj epizodi je klasičan agon, formalan spor u kome se suprotstavljaju dva načina mišljenja: vernost i računica.

Strašni događaji, smrt neveste i dece, ne prikazuju se, već su preneti rečima glasnika i vapajima iza scene. To je konvencija antičke tragedije, ali ovde pojačava efekat: gledalac mora da zamisli ono što ne vidi. Radnja je stisnuta u jedan dan, a smeštena je pred Jasonovom kućom.

Medeja je istovremeno žrtva i počiniteljka, a Euripid ne dozvoljava da se jedna strana njenog lika svede na drugu. U prvoj epizodi ona govori kao zastupnica svih žena, u susretima s Kreontom i Jasonom kao promišljena i lukava sagovornica, a u završnici kao jedina vlasnica svoje osvete. Njena misao se menja, ali volja ostaje ista.

Jason nije jednostavan zlikovac: deluje logično, izražava se retorički i veruje da je njegova odluka korisna za sve. Upravo zato njegova samopravednost deluje tako nemilosrdno. Kreont i Egej su sporedni, ali svaki pokreće radnju: jedan skraćuje vreme, drugi daje izlaz. Hor od početka stoji uz Medeju, ali je nemoćan da je zaustavi.

Govori su građeni retorički, sa argumentima, protivargumentima i logičkim poentama, što se često tumači kao odraz sofističke kulture tog vremena. Jasonov govor o koristi braka i Medejina replika na njega dva su uzorna primera te tehnike. Kratke razmene replika, stih za stih (stihomitija), naglo ubrzavaju ritam u najnapetijim trenucima.

monolog u petoj epizodi, u kom se Medeja koleba pred sinovima, spada među najpoznatije delove drame: ritmom, prekidima i obrćanjem misli pokazuje borbu unutar jedne svesti. Horske pesme uvode teme umerenosti u ljubavi, slave Atine i brige za decu, i time radnju uklapaju u širi, opštiji okvir.

Najduže se raspravlja o tome kako shvatiti Medeju: kao potlačenu ženu koja je gurnuta do krajnjih granica, kao strašnu čarobnicu izvan ljudske mere, ili kao oboje. Različite epohe naglašavale su različite strane; u dvadesetom veku češća su čitanja u kojima je ona strankinja i žrtva društvenih granica.

Aristotel u Poetici kao primer raspleta koji ne proističe iz same radnje navodi Medejin odlazak na kolima, a na drugom mestu pojavu Egeja kao primer nepotrebne neprirodnosti. Ostaje sporno u kojoj meri je završni prizor kritika božanskog poretka, a u kojoj potvrda Medejine snage. Sporno je i poreklo preokreta sa ubistvom dece: pojedini tumači ga pripisuju Euripidu, a drugi pesniku Neofronu, čiji odnos prema Euripidu nije sigurno utvrđen.

Priča o Medeji deo je ciklusa o Argonautima: Jason po nalogu Pelije odlazi u Kolhidu po zlatno runo, Medeja, kći tamošnjeg kralja, pomaže mu, beži s njim i u Jolku izaziva Pelijinu smrt, a zatim se nastanjuju u Korintu. Ubistvo dece od strane majke izgleda da je Euripidov novitet, mada pojedini tumači taj preokret pripisuju pesniku Neofronu. U antičkim komentarima i u Biblioteci, zbirci mitova, beleži se i predanje po kome su decu ubili Korinćani.

Drama je izvedena 431. p.n.e. na Velikim Dionisijama u Atini, u godini kada je počeo Peloponeski rat. Euripid je na takmičenju osvojio treće mesto, iza Euforiona, Eshilovog sina, i Sofokla; konkurencija te godine bila je neobično jaka. Iste godine izveo je i izgubljene drame „Filoktet” i „Diktis”, u sklopu tetralogije sa satirskom dramom.

Radnja je smeštena u Korint, grad koji je u godinama pred rat bio jedan od glavnih protivnika Atine, dok Egej, atinski kralj, u drami Medeji pruža utočište. Atinska publika gledala je Jasona i Medeju kroz sopstvena iskustva: položaj žena bio je strogo podređen, a Periklov zakon o građanstvu iz 451/450. p.n.e. priznavao je kao građane samo decu atinskih roditelja. Pitanje kako se strankinja uklapa u polis bilo je aktuelno, i drama ga postavlja bez idealizacije.

Euripidovi savremenici nisu mu bili naklonjeni bez ostatka: Aristofan ga je ismejavao u „Tesmoforijazama” i „Žabama”. Ipak, Aristotel ga je nazvao „najtragičnijim od svih pesnika”. Medeja je jedna od devetnaest njegovih sačuvanih drama i među najčešće izvođenim.

Medeja se na antičkoj pozornici igrala sa tri glumca, u maskama, pred horom korintskih žena. Uloga Medeje je najteža i najduža: ona je prisutna u većini scena i mora da prelazi iz retorike u stvarnu patnju. Ostale uloge, Kreont, Jason, Egej, dadilja, vaspitač i glasnik, deli manja grupa glumaca, pa se jedan glumac u toku drame pojavljuje u više uloga.

Centralna tehnička teškoća je završnica. Medeja se pojavljuje iznad kuće u kolima koja vuku zmajevi, što se izvodilo pomoću pozorišne sprave, mahine, inače rezervisane za bogove (deus eks mahina). Današnje postavke biraju da li će to biti bukvalan prikaz ili metafora, a taj izbor određuje da li će publika u prizoru videti božansku saglasnost ili hladnu nepobedivost.

Najvažnija režijska odluka tiče se dece. Ona se na sceni pojavljuju i ćute, a njihova smrt se čuje iza scene. Reditelj mora da odluči koliko će vapaji biti glasni i kako će hor reagovati: u tekstu žene oklevaju da uđu u kuću, i to oklevanje je dramaturški teško. Drugo pitanje je odnos prema horu: on može biti ujednačena grupa saosećajnih žena, ili zajednica sa unutrašnjim razmimoilaženjima.

U novijim postavkama Medeja je prevođena u različite kulturne okvire: japanski teatar (Jukio Ninagava, 1978), kabuki (Šozo Sato, 1983), kao i adaptacije Robinsona Džefersa, Bena Pauera i Rejčel Kask. Time se pokazuje da se drama lako premešta u nove jezike i običaje, a njeno jezgro, žena koja uništava ono što je volela, ostaje isto.

Priča o Medeji ostala je jedna od najčešće obrađivanih tema evropske književnosti. U Rimu su je obradili Enije, Akcije i Ovidije, a najpoznatija latinska verzija je Senekina tragedija. Francuski klasicizam dao je Kornejevu „Medeju”, a u nemačkoj književnosti Grilparcer je u trilogiji „Zlatno runo” predstavio Medeju kao strankinju u tuđem svetu. U dvadesetom veku pisali su o njoj Žan Anuj (1946), Robinson Džefers (adaptacija izvedena 1947), Hajner Miler i Krista Volf, čiji roman „Medeja. Glasovi” (1996) preispituje predanje po kome je ona ubila svoju decu.

U muzici i na filmu Medeja je ostavila vidan trag. Luiđi Kerubini napisao je operu „Medeja”, prvi put izvedenu 13. marta 1797. u pariskom teatru Fejdo, a Mikis Teodorakis je komponovao operu o tom liku. Pjer Paolo Pazolini snimio je 1969. film „Medeja” s Marijom Kalas u naslovnoj ulozi, a Lars fon Trir je 1988. napravio televizijsku verziju.

U savremenoj kulturi Medeja je postala simbol više stvari: strankinje u tuđem gradu, izneverene žene, majke koja prekoračuje granice. Svako čitanje suočava se s istim pitanjem: kako osuditi delo, a ne prenebregnuti razloge koji su ga izazvali. Postavka Andreja Hienga u ljubljanskoj Drami Slovenačkog narodnog pozorišta 1964. jedno je od potvrđenih izvođenja drame na prostoru bivše Jugoslavije.